Polskie klejnoty koronacyjne na zamku Lubownia w latach 1655–1661

Jest rok 1320, a następca polskiego tronu królewskiego Władysław I Łokietek każe na swą koronację wykonać nowe polskie klejnoty koronacyjne: koronę koronacyjną (Corona Privilegiata), berło i jabłko. Klejnoty koronacyjne wykonane na polecenie Władysława Łokietka były używane tylko podczas oficjalnych koronacji królewskich aż do 1764 roku, gdy był nimi koronowany ostatni król polski, Stanisław August Poniatowski. Władysław Łokietek przy swej koronacji odwoływał się do pierwszego króla polskiego, Bolesława Chrobrego, i dlatego korona koronacyjna nosi aż do czasów współczesnych miano „korony Bolesława Chrobrego“.

Jednym z najważniejszych wydarzeń w siedemsetletniej historii zamku Lubownia było przechowywanie polskich klejnotów koronacyjnych w latach 1655–1661. Zamek Lubownia w tym okresie wchodził w skład Rzeczypospolitej jako tzw. zastaw spiski (1412–1772). Klejnoty koronacyjne i cały skarb królewski zostały przewiezione na zamek po najeździe Szwedów na Polskę w 1655 roku.

Szwedzka armia niemieckich najemników Karola X Gustawa wtargnęła do Polski latem 1655 roku. Szybko padły miasta – Poznań, Warszawa, a w październiku tego samego roku również Kraków. Sam król Jan Kazimierz ze szwedzkiej dynastii Wazów znalazł się w niebezpieczeństwie, szlachta była zdemoralizowana, więc król po pewnym czasie opuścił Kraków, uciekając przed szwedzkimi wojskami w kierunku Nowego Wiśnicza, Nowego Sącza, Czorsztyna – aż do zamku Lubownia. Po nadejściu wiadomości o szybkim posuwaniu się na południe wojsk szwedzkich otwarto skarbiec królewski, a najcenniejsze królewskie klejnoty natychmiast przewieziono na zamek Lubownia.

Cały przewóz organizował ówczesny starosta zastawionego Spisza i centrum administracyjnego na zamku Lubownia, Jerzy Lubomirski. Prawdopodobnie wywiózł ze skarbca królewskiego szkatuły z klejnotami i najcenniejsze dokumenty archiwalne królestwa polskiego. Król Jan Kazimierz mianował Jerzego Lubomirskiego dowódcą wojsk, które w tych trudnych czasach pozostały wierne Rzeczypospolitej. Cały skarb królewski był ukryty na zamku Lubownia do 1661, kiedy to został przewieziony z powrotem do Krakowa, na zamek królewski Wawel.

W 1656 odwiedził Lubownię sam król Jan Kazimierz. Szczegółowy opis przybycia króla na zamek barwnie opisuje w swoim światowym bestsellerze Henryk Sienkiewicz.

Muzeum Lubowniańskie–Zamek prezentuje repliki polskich klejnotów koronacyjnych:

Korona Bolesława Chrobrego
Jabłko koronacyjne
Berło koronacyjne
Płaszcz koronacyjny ostatniego króla polskiego Stanisława Augusta Poniatowskiego

Korony Bolesława Chrobrego używano podczas koronacji królów polskich w latach 1320–1764. Obecnie nie można obejrzeć oryginału wystawianej korony, ponieważ w 1784 roku została przez króla pruskiego Fryderyka Wilhelma II wywieziona z królewskiego skarbca na Wawelu. Prawdopodobnie w 1811 roku drogie kamienie (rubiny, szafiry, szmaragdy i perły) zostały wyjęte z korony, a sama złota korona na rozkaz króla pruskiego Fryderyka Wilhelma III stopiona. Razem z nią zostały zapewne zniszczone jeszcze kolejne cztery korony, cztery berła, pięć jabłek, sześć mieczy i wiele innych drogocennych precjozów królewskich.

Klejnoty koronacyjne, wystawione w Kaplicy św. Michała na zamku Lubownia zostały wykonane w 2010 roku przez konserwatora Józefa Walczyka. Oparto się na materiałach archiwalnych z XVIII wieku – zachowanych szkicach autorstwa Jana Krzysztofa Wernera i dwudziestu dwóch portretach królów polskich Marcella Bacciarellego.

Symbolika atrybutów koronacyjnych:

Korona: symbolizowała więź panującego z Bogiem. Przez nałożenie korony na głowę i pomazanie olejami świętymi władca zyskiwał nadprzyrodzoną moc i stawał się istotą nadprzyrodzoną. Owa symbolika sięgała do starożytności, kiedy królów uważano za synów Bożych.

Jabłko: symbolizowało władzę, która swoim zasięgiem ogarnia cały świat

Berło: symbolizowało sprawiedliwość rządów króla polskiego

Miecz: symbolizował wojskową i administracyjną władzę panującego, a równocześnie przypominał o królewskim obowiązku chronienia królestwa i poddanych
 

W szczególnych sytuacjach do klejnotów koronacyjnych należały także: królewski tron, płaszcz i pierścień.

Techniczne parametry wystawianych klejnotów:

Użyte metale – złoto, srebro, miedź, mosiądz, brąz
Obróbka metali – kucie, repasowanie, grawerowanie, cyzelowanie, odlewanie, zaokrąglanie i lutowanie
Rodzaj użytych (sztucznych) kamieni – szmaragdy, szafiry, rubiny, brylanty, jeden topaz
Użyto półszlachetnych, syntetycznych, akrylowych kamieni i pereł słodkowodnych

Liczby:

Korona – 280 większych i mniejszych kamieni (szmaragdy, szafiry, rubiny), 80 pereł

Berło – 9 kamieni (szmaragdy, szafiry, rubiny, brylanty, topaz)

Jabłko – 6 kamieni (rubiny i perły słodkowodne)

Ciężar klejnotów:

Korona – 1,5 kg

Berło – 0,8 kg

Jabłko – 0,35 kg

Korona: pierwotnie wykonana ze szczerego złota, składała się z 9 części, zdobiona 474 drogimi kamieniami – rubiny, szmaragdy, szafiry i prawdziwe perły

Lubowniańskie Muzeum – Zamek dziękuje donatorom, którzy wsparli wykonanie wystawionych replik polskich klejnotów koronacyjnych.

Donatorzy:

Miasto Stara Lubownia 3 400 EUR
Obywatelskie Stowarzyszenie Przyjaciele zamku Lubownia 2 600 EUR
Polski Instytut w Bratysławie 1 000 EUR

Kontakt:

PhDr. Dalibor Mikulik

Custodian of the castle

mobil : +421 902 653 490

e-mail : hradlubovna@slnet.sk